Sau khi hoàn thành bài học này, người học có thể:
Lập và kiểm tra Bảng Cân đối Tài khoản: Biết cách gom số liệu từ Sổ Cái để kiểm tra tính cân bằng của toàn bộ hệ thống kế toán.
Nhận diện các loại lỗi sai: Phân biệt được lỗi sai nào làm mất cân bằng Bảng Cân đối Tài khoản và lỗi sai nào không thể phát hiện qua bảng này.
Thành thạo Bút toán Điều chỉnh (Adjusting Entries): Hiểu bản chất và thực hiện được các bút toán điều chỉnh cuối kỳ (Khấu hao, Chi phí trả trước, Dồn tích) theo Nguyên tắc Dồn tích.
Sau khi bốc toàn bộ dữ liệu từ Sổ Nhật ký chung sang Sổ Cái từng tài khoản, công việc tiếp theo trước khi lên Báo cáo Tài chính là lập Bảng Cân đối Tài khoản (hay còn gọi là Bảng Cân đối Số phát sinh).
Bảng Cân đối Tài khoản liệt kê danh sách toàn bộ các tài khoản kế toán cùng với Số dư đầu kỳ, Tổng phát sinh Nợ/Có trong kỳ, và Số dư cuối kỳ.
Mức độ kiểm tra: Kiểm tra xem nguyên tắc "Tổng Nợ = Tổng Có" có được đảm bảo trên toàn hệ thống hay không.
Trên Bảng Cân đối Tài khoản, luôn luôn phải có 3 cặp cân bằng:
$\sum \text{Số dư Đầu kỳ bên Nợ} = \sum \text{Số dư Đầu kỳ bên Có}$
$\sum \text{Số phát sinh trong kỳ bên Nợ} = \sum \text{Số phát sinh trong kỳ bên Có}$
$\sum \text{Số dư Cuối kỳ bên Nợ} = \sum \text{Số dư Cuối kỳ bên Có}$
┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
│ BẢNG CÂN ĐỐI TÀI KHỎAN │
├───────────────┬─────────────────────┬─────────────────────┤
│ │ BÊN NỢ │ BÊN CÓ │
├───────────────┼─────────────────────┼─────────────────────┤
│ CẶP 1: │ Số dư Đầu kỳ │ Số dư Đầu kỳ │
│ CẶP 2: │ Phát sinh trong kỳ │ Phát sinh trong kỳ │
│ CẶP 3: │ Số dư Cuối kỳ │ Số dư Cuối kỳ │
└───────────────┴─────────────────────┴─────────────────────┘
Nếu Tổng Nợ $\neq$ Tổng Có, chắc chắn đã có lỗi. Tuy nhiên, nếu Tổng Nợ $=$ Tổng Có, sổ sách vẫn có thể bị sai nếu rơi vào các trường hợp:
Bỏ sót giao dịch: Cả giao dịch không được ghi chép.
Ghi trùng giao dịch: Một giao dịch bị định khoản 2 lần.
Nhầm tài khoản cùng nhóm: Chi trả tiền điện 5 triệu nhưng ghi lầm vào Chi phí nước 5 triệu.
Cuối kỳ kế toán (tháng/quý/năm), số liệu trên Sổ Cái chưa thể dùng ngay để lập Báo cáo Tài chính vì có những sự kiện kinh tế diễn ra liên tục theo thời gian chứ không phát sinh hóa đơn/chứng từ mỗi ngày.
Theo Nguyên tắc Dồn tích (Accrual) và Nguyên tắc Phù hợp (Matching), kế toán phải thực hiện các Bút toán Điều chỉnh.
Có 3 nhóm bút toán điều chỉnh phổ biến nhất:
Bản chất: Khi mua máy móc/nhà xưởng trị giá lớn (dùng trong nhiều năm), giá trị của tài sản sẽ hao mòn dần. Ta phải phân bổ dần giá trị đó vào Chi phí từng kỳ.
Bút toán:
Nợ TK Chi phí Khấu hao (Tăng chi phí trong kỳ)
Có TK Hao mòn Lũy kế (Tài sản giảm giá trị)
Bản chất: Doanh nghiệp trả tiền một lần cho nhiều kỳ tương lai (ví dụ: Trả trước tiền thuê nhà 1 năm 120 triệu = 10 triệu/tháng).
Khi trả tiền: Ghi nhận vào Tài sản (Chi phí trả trước).
Cuối mỗi tháng (Bút toán điều chỉnh): Chuyển 1 phần giá trị đã sử dụng từ Tài sản sang Chi phí.
Bút toán:
Nợ TK Chi phí Thuê nhà: 10.000.000 VNĐ
Có TK Chi phí Trả trước: 10.000.000 VNĐ
Chi phí Dồn tích (Phải trả): Chi phí đã phát sinh trong kỳ nhưng chưa trả tiền và chưa nhận hóa đơn (ví dụ: Lương nhân viên tháng 1 đến ngày 05/02 mới phát lương).
Bút toán cuối tháng 1:
Nợ TK Chi phí Lương
Có TK Phải trả Người lao động
Vào ngày 01/01/2026, công ty Gia An thanh toán chuyển khoản 36 triệu đồng để thuê văn phòng làm việc trong 6 tháng (từ tháng 01 đến tháng 06/2026).
Kế toán ghi nhận toàn bộ 36 triệu vào khoản trả trước (Tài sản):
Nợ TK Chi phí Trả trước: 36.000.000 VNĐ
Có TK Tiền gửi Ngân hàng: 36.000.000 VNĐ
Sau 1 tháng sử dụng, giá trị thuê nhà của tháng 1 đã hết $(\text{36 triệu} / 6 \text{ tháng} = 6 \text{ triệu/tháng})$.
Kế toán tính 6 triệu vào chi phí tháng 1:
Nợ TK Chi phí Thuê văn phòng: 6.000.000 VNĐ
Có TK Chi phí Trả trước: 6.000.000 VNĐ
Kết quả: Trên Báo cáo Kết quả Kinh doanh tháng 1 ghi nhận đúng Chi phí thuê nhà là 6 triệu. Giá trị Tài sản "Chi phí trả trước" còn lại trên Bảng Cân đối Kế toán là 30 triệu (dành cho 5 tháng còn lại).
Nếu cuối kỳ kế toán bỏ quên không ghi bút toán điều chỉnh khấu hao máy móc thiết bị, điều gì sẽ xảy ra với Báo cáo Tài chính?
A. Chi phí bị tính thiếu $\rightarrow$ Lợi nhuận bị thổi phồng lên cao hơn thực tế.
B. Chi phí bị tính thừa $\rightarrow$ Lợi nhuận bị giảm xuống thấp hơn thực tế.
C. Không ảnh hưởng gì đến lợi nhuận.
Ngày 15/01/2026, Công ty mua một thiết bị văn phòng trị giá 24 triệu đồng, thời gian sử dụng dự kiến là 2 năm (24 tháng).
Trích khấu hao đều mỗi tháng là 1 triệu đồng/tháng.
Yêu cầu: Hãy lập Bút toán Điều chỉnh khấu hao cho thiết bị này vào ngày 31/01/2026.
Bài tập 1:
Đáp án đúng là A. Quên ghi chi phí khấu hao khiến Chi phí trong kỳ thấp hơn thực tế $\rightarrow$ Lợi nhuận $(\text{Doanh thu} - \text{Chi phí})$ bị ảo/thổi phồng cao hơn thực tế.
Bài tập 2:
Bút toán điều chỉnh khấu hao tháng 01/2026:
Nợ TK Chi phí Khấu hao thiết bị: 1.000.000 VNĐ
Có TK Hao mòn Lũy kế thiết bị: 1.000.000 VNĐ